Доклад:
 «Ана тилни муаллимлери къумукъ тилден ва адабиятдан класдан тышда оьтгерме тюшеген ишлер»

Бизин бек сююндюреген яда бек ачувубузну чыгъарагъан иш де, сёз де унутулмай. Дарсланы да яшлагъа шолай бек таъсирли. эсде къалардай этме бажарыла. Белгили болгъаны йимик, адабият дарслар охувчулар да оьзлени ана тилине ва адабиятына сююв яратма герек. Шо сююв буса муаллимни усталыгъындан, сёзге онгайлыгъындан, терен англавларындан гьасил бола. Муаллимни къолунда адабият гьаракатлы къурувчу ва тарбиялавчу. Дюньяны, адамланы гьакъында охувчу кёп затны билмеге сюе. Кёмекге китап геле. Китап ойчу да дюр, ёлдаш да дюр. Китапдагъы асарланы охуп, хабарын айтып, айтдырып къойгъан булан болмай. Яшлагъа яшавдагъы масъалаланы чечмеге, адамлагъа гьал тутмагъа, адамлар инанагъан кюйде сёйлемеге илиякълы болмагъа уьйретме тюше. Дагъы да адабиятдан дарс береген муаллим оьсюп гелеген яшёрюмлерде загьматны сююв, саламатлыкъ, жагьлыкъ, эркинлик хасиятланы тарбиялама герек. Яшлар мактапны битсе де, битмесе де гете, тек олар бизге сонг къыймат бере.
Шо саялы муаллим оьзюню жаваплылыгъын толу кюйде англамагъа герек.
Роботгъа : "Дуньядагъы тиллерден къайсы тынч дегенде, ол къумукъ тилни гёрсетген болгъан дей. Бизин къумукъ алимибиз Ж. Хангишиевге : "Къумукъ тил неге тынч экен?" - дегенде, ол : "Кёп ишленген, тарыкъсыз бир бутагъы да къалмагъан", - деген. 
Адабият дарсланы майданы бек эркин, учу - къырыйы ёкъ, неге тюгюл адабият адамны санамагъа, чапмпгъа уьйретип къоймай, адамны адам эте, яшав гьаллагъа къйышмагъа, инандырмагъа, оьзюне тартмагъа уьйрете.
Шо саялы да мен "Адабият мени негер уьйрете" деген сочинение яздыраман. Китаплар, кинолар, театрлар оьзлени негер уьйретгенни яшлар арив язалар. Низамны болдурмакъ учун кёп такрарлайгъан сёзлерим. "Яшлар, уллу болугъуз 6 - 7 йылгъа сама уллу болуп къарагъыз. Унутмагъыз, 6 - 7 йылдан сонг сиз оьзюгюзню нечик тутажагъыгъызны гёз алгъа гелтирип, шолай сёйлегиз, шолай тербенигиз". Гьар классда аз - маз сама алмашынывлар болмай къалмай.
Адабият дарслар игит адамланы келпетлерин бермеге тюше. Уллубий Буйнакский, Зайналабит Батырмурзаев, Жалалутдин Къоркъмасов ва башгъалары бизин алдынлы идеяларыбызны гёрсете.
Адабиятдагъы гьар асар бир терезе йимик. Терезеге йыракъ токътап къарасанг, аз авлакъ гёрюне, ювукъ баргъан сайын артыкъ ер гёрюне. Шаир къачан яшагъанны, не гёргенни билмей туруп, ону бир - бирде асарын англама къыйын бола. Абдурагьман Къазиевни "Кирпи" деген шиърусу бар. Кирпиге ол : "Тегенекликде яшайсан, ватаным деп  макътайсан", - дей. Бизге кирпини гёрюп къоймакъ азлыкъ эте. Шиъру репрессияланы заманында Жалалутдин Къоркъмасовну, Багьавутдин Астемировну ва олай башгъа гюнагьсызланы туснакъгъа тыгъагъан, оьлтюреген заманларда язылгъан яшавдан нечик мисаллар да алма бола.
"Айгъазини йырында" бир нече тема бар : уланын аямакъ, оьлеген душмангъа адам гёзден къарамакъ, байланы малын урламакъ, къонакълагъа намуслу янашмакъ. Анасы Айгъазиге : "Арив десенг ондан да арив табылар", - дей неге тюгюл бийлерден къызны къайтарып алмакъ - оьлюмню башы. Алимпаша ону англап, пьесасында Айгъазиге кёп ёлдашлар къоша. Айгъазини анасы уланын давгъа салма сюймей, "Абдулланы йырынды" Абдулланы анасы авруйгъан уланын тургъузуп давгъа йибере. Буланы къайсы тюз экен? Экювю де. Эл учунгъу давда, оьлгенин билсе де, адам ортакъчылыкъ этме борчлу .
Адабият дарсларда яшланы патриот ругьда, эдепли, намуслу, оьр даражада къылыкълы этип тарбияламакъ учун ишлевюнде къысгъача токътама сюемен.
5 - чи классда йылны башында "Денгиз ат" деген ёмакъ гечиле. Бу асарда къоччакълыкъ, намуслукъ, ата - анагъа уллу гьюрмет этив, четимликлени англав, алгъа салынгъан муратланы яшавгъа чыгъармакъ учун оьзюн къызгъанмайгъанлыкъ йимик хасиятланы тарбияламакъ булан гюнчюлюкге, оьжетликге, осаллыкъгъа, башын сакълавгъа, ялгъан абур - сый къазанмагъа къаршы яшларда гьислер уятыла.
- Атасын къайсы улан герти сюе болгъан, бу неден гёрюне?
Биз неге гиччи инисине ошамагъа сюебиз? деген соравлар беремен. Гиччи инисини хасиятларын яшлар бир - бирини жавапларын толумлашдыра туруп тындырыкълы айталар.
Экиде агъагъа яшлар береген хасиятлардан пайдаланып, синонимлени ва антонимлени тапдыраман, жаваплагъа къошдураман.
Синонимлер : осал - кукай, къоркъач - къоччакъ, къоркъач - къызбай ягьсыз.
Антонимлер : рагьмулу - хатирсиз, осал тири.
Дарсда яшланы алдына "Мен нечик этер эдим?"
"Неге?" - йимик соравлар ери гелгенде салына турма герек.
Яшланы намуслу, эдепли ва къылыкълы этип тарбиялавда адабият китаплардагъы асарлар арив танглангъан.
Анварны "Анадол айтды", М. Абуковну "Арт дёгерчиклер", И. Асековну "Бола бусанг - болат бол" ва кёп оьзгелери оьр чеберликде язылгъан асарлар. Абдурагьман Къазиевни "Оьмюр" деген шиърусун яшлагъа охуйман.
- Яшлар шу шиъруну сиз нечик англадыгъыз? - деп сорайман.
Охувчулар гьариси оьзю англагъан кюйде айта.
- Адам яшавунда оьмюрюн нечик йибермеге герек? - деп сорайман яшлагъа.
- "Элни айыбы элли йылдан жувулмас" деген айтывну  нечик англайсыз?
- Булай соравлар  салынса, яшлар тергевлю ва ойлу бола. Яшавун пуч йибермей ватанына гьалал къуллукъ этген, намусун аз затлагъа сатмай, гьар заман уллугъа абур этип, гиччиге кёмек этип яшама тарыкъ деген  пикруну тувдура .
Яшланы къылыкълы. эдепли этген булан болмай оланы загьматны сюймеге загьматчылагъа сююв тарбияламагъа тарыкъ.
М. Абуковну " Арт дёгерчиклер" деген хабары она шолай сюювню тарбиялай. О хабарны охугъан сонг, гьалиги бизин яшавубузну да, о замангъы оьзлени тенглилерини яшавунда тенглешдирип къарайыбыз.
Яшлар тенглешдирип, нечик башгъалыкълар барны хабарлай.
- Шу хабар бизин негер уьйрете? - деген соравну беремен.
- Автор хабаргъа "Арт дёгерчиклер" деп неге ат къойгъан?
Неге тюгюл ата – бабалары салгъан гьыздан, тухумну жагьиллериде арт дёгерчиклердей гьыздан тоймай бара.
Программадан къайры да, муаллим кёп сынавлу, генг англавлу, билимли адам болмаса, дарсланы тийишли даражада оьтгермеге бажарылмай. Программа бар затны къуршап, ачыкъ этме де болмай. Язывчуланы гёрсетип, гёрсетип оьтеген гезиклери де бар.
Олай ерлерде муаллим, терезелени де герип ачып, бютюн авлакъны гёрсетме герек бола.
Гьар заман дарсларда яшланы къылыкълы, эдепли этип тарбиялавгъа бек агьамият бережекбиз.